نداشتن قرارداد کتبی یکی از نگرانی‌های رایج کارگران است؛ به‌ویژه زمانی که کارفرما از بیمه‌کردن آن‌ها خودداری می‌کند یا ادعا می‌کند بدون قرارداد کتبی، امکان ثبت سابقه بیمه وجود ندارد.
اما قانون کار ایران، قرارداد کار را فقط به شکل کتبی محدود نکرده است. بنابراین، اگر رابطه کاری فرد با کارفرما احراز شود و اشتغال او مشمول بیمه اجباری باشد، نداشتن قرارداد کتبی به‌خودی‌خود مانع برخورداری از حق بیمه نیست.
آیا بدون قرارداد کتبی می‌توان کارگر را بیمه کرد؟
بله. مطابق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار می‌تواند کتبی یا شفاهی باشد. همچنین، ماده ۱۴۸ همین قانون کارفرمایان کارگاه‌های مشمول قانون کار را مکلف می‌کند کارگران خود را بر اساس قانون تأمین اجتماعی بیمه کنند. <Cite refs={["turn303138search2","turn303138search9"]}/>
در نتیجه، اگر فرد در برابر دریافت مزد برای کارفرما کار می‌کند و رابطه کارگری و کارفرمایی او مشمول قانون است، صرف نداشتن قرارداد کتبی، مسئولیت بیمه‌ای کارفرما را از بین نمی‌برد.
البته باید توجه داشت که هر نوع همکاری یا ارائه خدمات، الزاماً رابطه کارگری و کارفرمایی محسوب نمی‌شود. وضعیت واقعی اشتغال و شرایط قانونی آن باید بررسی شود.
اگر قرارداد کتبی نداریم، چگونه رابطه کاری را ثابت کنیم؟
اگر کارفرما اشتغال شما را انکار کند، مدارک و شواهد می‌توانند در اثبات رابطه کاری و مدت اشتغال مؤثر باشند. از جمله:
واریز حقوق به حساب بانکی: گردش حساب و رسیدهای پرداخت دستمزد می‌توانند زمان و استمرار پرداخت‌ها را نشان دهند.
پیام‌ها و مکاتبات کاری: پیام‌های مربوط به دستورهای کاری، برنامه حضور، هماهنگی شیفت‌ها و وظایف شغلی ممکن است مفید باشند.
مدارک حضور در محل کار: گزارش حضور و غیاب، کارت ورود، فهرست شیفت‌ها یا اسناد مرتبط با فعالیت در کارگاه.
فیش حقوقی و اسناد پرداخت: هر مدرکی که پرداخت دستمزد یا مشخصات کارفرما را روشن کند.
شهادت مطلعان: اظهارات همکاران یا افرادی که از اشتغال شما اطلاع دارند، ممکن است به‌عنوان مدرک تکمیلی مطرح شود.
گزارش بازرسی و سوابق اداری: اسناد موجود در کارگاه یا گزارش‌های مرتبط با بازرسی نیز می‌توانند در بررسی پرونده مؤثر باشند.
هیچ‌یک از این مدارک به‌تنهایی در همه پرونده‌ها نتیجه قطعی را تضمین نمی‌کند. مرجع رسیدگی باید مجموعه شواهد، مدت کار و شرایط واقعی رابطه کاری را بررسی کند.
اگر کارفرما بدون قرارداد کتبی بیمه نکند، چه باید کرد؟
اگر در کارگاهی مشغول بوده‌اید اما سابقه بیمه شما ثبت نشده است، مراحل زیر را دنبال کنید:
۱. مدارک خود را جمع‌آوری کنید. تاریخ شروع کار، تاریخ پایان اشتغال، میزان دستمزد، محل کار و وظایف خود را مشخص کنید و اسناد موجود را نگه دارید.
۲. سوابق بیمه را بررسی کنید. وارد سامانه خدمات غیرحضوری تأمین اجتماعی به نشانی https://es.tamin.ir شوید و ببینید آیا سابقه‌ای از کارگاه موردنظر ثبت شده است یا خیر.
۳. درخواست رسیدگی مطرح کنید. اگر کارفرما شما را بیمه نکرده است، می‌توانید از طریق اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای رسیدگی به اختلاف و احراز رابطه کاری اقدام کنید. همچنین برای پیگیری موضوع بیمه و سابقه، سازمان تأمین اجتماعی مرجع مرتبط است.
۴. مدارک را به مرجع رسیدگی ارائه دهید. شواهد مربوط به اشتغال، پرداخت دستمزد و مدت کارکرد را به‌صورت منظم آماده کنید. اگر قرارداد کتبی ندارید، نبود آن را با ارائه سایر مدارک جبران کنید.
۵. نتیجه را پیگیری کنید. اگر رابطه کاری و مدت اشتغال احراز شود، موضوع بیمه و اصلاح سوابق بر اساس مقررات و نتیجه رسیدگی دنبال خواهد شد.
آیا کارفرما می‌تواند ادعا کند چون قرارداد نداریم، بیمه هم تعلق نمی‌گیرد؟
خیر؛ این استدلال به‌تنهایی کافی نیست. ماده ۷ قانون کار، قرارداد شفاهی را نیز به رسمیت می‌شناسد و ماده ۱۴۸ درباره تکلیف بیمه کارگران مشمول قانون کار حکم دارد. بنابراین، موضوع اصلی این است که آیا رابطه کاری مشمول قانون و مدت اشتغال قابل اثبات است یا خیر. <Cite refs={["turn303138search2","turn303138search4"]}/>
از سوی دیگر، کارگر نیز باید برای اثبات ادعای خود مدارک و شواهد کافی ارائه کند. هرچه اسناد مربوط به پرداخت حقوق، حضور در محل کار و دستورهای کاری دقیق‌تر باشد، بررسی موضوع روشن‌تر خواهد بود.
پرسش‌های متداول
آیا قرارداد شفاهی از نظر قانون کار معتبر است؟
بله. ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار شفاهی را به رسمیت می‌شناسد. بااین‌حال، قرارداد کتبی معمولاً اثبات شرایط توافق‌شده، از جمله مزد، مدت اشتغال و وظایف را آسان‌تر می‌کند.
آیا بدون قرارداد کتبی می‌توان سابقه بیمه سال‌های گذشته را پیگیری کرد؟
امکان طرح درخواست رسیدگی وجود دارد؛ اما ثبت سابقه به احراز رابطه کاری، مدت اشتغال و نتیجه بررسی مراجع مربوط بستگی دارد. مدارک قدیمی مانند گردش حساب، فیش حقوقی، پیام‌ها و اسناد کارگاه را حفظ کنید.
اگر حقوق را نقدی گرفته باشیم، چه کنیم؟
رسیدهای پرداخت نقدی، اسناد حسابداری، پیام‌های مربوط به دریافت حقوق، شهادت مطلعان و سایر شواهد موجود ممکن است کمک‌کننده باشند. نبود گردش حساب بانکی، به‌تنهایی به معنای ناممکن بودن اثبات اشتغال نیست؛ اما اثبات ادعا ممکن است دشوارتر شود.
برای پیگیری بیمه‌نشدن کارگر به کجا مراجعه کنیم؟
برای اختلاف درباره رابطه کاری، مدت اشتغال و حقوق ناشی از آن، اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی مسیر مرتبط رسیدگی است. برای بررسی وضعیت بیمه و سوابق نیز می‌توان موضوع را از سازمان تأمین اجتماعی پیگیری کرد.
جمع‌بندی
نداشتن قرارداد کتبی به معنای نداشتن حق بیمه نیست. طبق مواد ۷ و ۱۴۸ قانون کار، قرارداد شفاهی نیز می‌تواند معتبر باشد و کارفرمایان مشمول قانون مکلف‌اند کارگران خود را بیمه کنند. اگر بیمه نشده‌اید، مدارک اشتغال و پرداخت دستمزد را جمع‌آوری کنید، سوابق خود را بررسی کنید و از مراجع مربوط درخواست رسیدگی بدهید.
پایگاه خبری تحلیلی جستجوگر تأکید می‌کند که کارگران از ابتدای اشتغال، حتی در نبود قرارداد کتبی، مدارک مربوط به کار و دریافت دستمزد را نگه دارند تا در صورت بروز اختلاف بتوانند حقوق قانونی خود را پیگیری کنند.
