گزارش ویژه جستجوگر | انرژی و اقتصاد
صف بنزین واقعی است؛ اما روسیه خریدار بنزین ایران شده؟
در روزهای اخیر همزمان با افزایش صفها در برخی جایگاههای سوخت، تعطیلی یا اختلال فعالیت بعضی جایگاهها و انتشار اخبار متناقض درباره وضعیت ذخایر بنزین، یک شایعه در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود:
«ایران با وجود کمبود بنزین، بخشی از سوخت خود را به روسیه میدهد.»
جستجوگر این ادعا را بررسی کرده است.
نتیجه بررسی منابع در دسترس تا پنجشنبه ۵ شهریور ۱۴۰۵:
برای ادعای صادرات بنزین ایران به روسیه در شرایط فعلی، سند معتبر و قابل استنادی پیدا نشد.
اما این به معنای نبود بحران بنزین در ایران هم نیست.
اتفاقاً بخش مهم ماجرا همینجاست.
───
روسیه خودش با کمبود بنزین روبهروست
یکی از مهمترین دلایلی که ادعای «فروش بنزین ایران به روسیه» را مشکوک میکند، وضعیت خود روسیه است.
یاسر میرزایی، معاون سازمان بهینهسازی انرژی، ۲۹ مرداد در گفتوگو با ایسنا اعلام کرده بود که جنگ اوکراین شرایط بازار فرآوردههای نفتی را تغییر داده و روسیه به دلیل کمبود داخلی، صادرات بنزین خود را محدود کرده است.
او حتی گفته بود این محدودیت دستکم در سال ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت و کشورهایی مانند بلاروس که پیشتر میتوانستند بنزین مورد نیاز ایران را تأمین کنند نیز دیگر مازاد سابق را ندارند.
گزارشهای امروز نیز نشان میدهد بحران سوخت به خود روسیه رسیده است؛ از جمله محدودیت فروش بنزین در برخی جایگاههای مسکو در پی آسیب به پالایشگاهها و افزایش تقاضای فصلی.
بنابراین اگر سؤال این باشد که «آیا روسیه اکنون مقصد طبیعی صادرات بنزین ایران است؟» پاسخ فعلاً منفی است و شواهد موجود چنین چیزی را تأیید نمیکند.
───
اما ایران واقعاً بنزین کم دارد؟
اینجا داستان پیچیدهتر میشود.
مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، کرامت ویسکرمی، چهارم شهریور شایعات درباره کمبود بنزین را رد کرده و گفته تولید، انتقال و توزیع سوخت با حداکثر ظرفیت انجام میشود.
به گفته او، میانگین توزیع روزانه بنزین در مرداد ۱۳۸ میلیون لیتر بوده و این رقم در سه روز ابتدایی شهریور به ۱۴۵ میلیون لیتر رسیده است.
او همچنین اعلام کرده که در روز چهارم شهریور، ۱۵۰ میلیون لیتر بنزین در کشور توزیع شده است.
از نگاه شرکت ملی پخش، بنابراین مشکل سراسری در تأمین بنزین وجود ندارد.
اما یک تناقض مهم باقی میماند.
───
مقام دیگری: واردات محدود شده و از ذخایر برداشت کردهایم
در ۲۹ مرداد، یاسر میرزایی، معاون سازمان بهینهسازی انرژی، از محدودیت واردات بنزین و «برداشت قابلتوجه» از ذخایر بنزین در سال جاری خبر داده بود.
او هشدار داده بود که تبدیل برداشت از ذخایر به یک رویه بلندمدت میتواند مشکلساز شود.
این اظهارنظر با ادعای «هیچ مشکلی در تأمین وجود ندارد» الزاماً متناقض نیست.
ممکن است کشور بتواند در مقطع فعلی بنزین مورد نیاز جایگاهها را توزیع کند، اما برای انجام این کار بخشی از ذخایر را مصرف کرده باشد.
توزیع بنزین با ثبات عرضه در بلندمدت یکی نیست.
───
عدد نگرانکننده: تولید کمتر از مصرف
در مرداد، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی، میزان تولید بنزین کشور را حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز در برابر مصرف حدود ۱۳۰ میلیون لیتر اعلام کرده و از کسری نزدیک به ۲۰ میلیون لیتر در روز سخن گفته بود.
او همچنین گفته بود روسیه که پیشتر یکی از گزینههای تأمین بنزین ایران بود، به دلیل آسیبهای ناشی از جنگ اوکراین به پالایشگاهها و زیرساختهای انرژی، دیگر مازاد کافی برای صادرات ندارد.
بنابراین حتی اگر رقم دقیق کسری در روزهای مختلف تغییر کند، اصل مسئله روشن است:
ایران برای تأمین مصرف بنزین خود به ترکیبی از تولید داخلی، ذخایر و واردات نیاز دارد.
───
پس صفهای پمپبنزین از کجا آمدهاند؟
شرکت ملی پخش میگوید بخشی از ازدحام ناشی از هجوم مردم تحت تأثیر شایعات بوده است.
کرامت ویسکرمی اعلام کرده در تهران مصرف بنزین در روزهای اخیر ۳۰ درصد افزایش یافته و از مردم خواسته فقط در صورت نیاز واقعی به جایگاه مراجعه کنند.
این پدیده اقتصادی کاملاً قابل توضیح است:
شایعه کمبود → ترس از فردا → مراجعه زودتر به جایگاه → افزایش تقاضای ناگهانی → تشکیل صف → مشاهده صف توسط مردم بیشتر → تشدید ترس → تقاضای بیشتر
یک حلقه معیوب.
در اقتصاد به این رفتار میتوان «هجوم احتیاطی» گفت.
───
اما چرا شایعه روسیه شکل گرفته است؟
احتمالاً ترکیبی از چند واقعیت، شایعه را ساخته است.
واقعیت اول
ایران و روسیه روابط انرژی نزدیکی دارند و در سالهای گذشته مبادلات فرآوردههای نفتی میان دو کشور وجود داشته است.
واقعیت دوم
ایران در دورههای مختلف بنزین و فرآورده وارد کرده است.
حتی گزارشهایی درباره واردات فرآوردههای نفتی روسیه به ایران در سالهای گذشته منتشر شده است.
واقعیت سوم
اکنون روسیه به دلیل جنگ اوکراین با فشار بر پالایشگاهها و بازار داخلی سوخت مواجه است.
واقعیت چهارم
ایران نیز همزمان با محدودیت واردات و فشار بر ذخایر مواجه شده است.
ترکیب این چهار واقعیت میتواند زمینه انتشار یک روایت ساده و هیجانی را ایجاد کند:
«ایران بنزین ندارد، ولی دارد به روسیه بنزین میدهد.»
اما تا این لحظه، این نتیجهگیری سند معتبر ندارد.
───
حتی یک سؤال مهمتر وجود دارد
اگر واقعاً ایران در شرایط کمبود، بنزین صادر میکند، باید چند سؤال مشخص پاسخ داده شود:
حجم صادرات چقدر است؟
محمولهها از کدام پالایشگاه تأمین میشوند؟
نام شرکت صادرکننده چیست؟
مقصد محموله کدام بندر روسیه است؟
قیمت فروش چقدر است؟
محموله با چه نفتکش یا مسیر زمینی منتقل شده است؟
مجوز صادرات را چه نهادی صادر کرده است؟
تا زمانی که برای این پرسشها سندی ارائه نشود، تبدیل عبارت «میگویند بنزین به روسیه میدهند» به «ایران بنزین به روسیه صادر میکند» از نظر روزنامهنگاری قابل دفاع نیست.
───
یک تناقض مهم که دولت باید شفاف کند
از یک طرف مدیرعامل شرکت ملی پخش میگوید:
تولید، انتقال و توزیع بنزین با حداکثر ظرفیت ادامه دارد و مشکل تأمین وجود ندارد.
از طرف دیگر، معاون سازمان بهینهسازی انرژی از:
محدودیت واردات و برداشت قابلتوجه از ذخایر
خبر داده است.
و معاون اجرایی رئیسجمهور نیز چهارم شهریور گفته است که تولید داخلی بنزین کفایت نمیکند و به دلیل محدودیتهای دریایی، واردات بنزین امکانپذیر نیست.
این سه گزاره کنار هم یک سؤال جدی ایجاد میکنند:
اگر واردات محدود شده و تولید داخلی هم برای مصرف کافی نیست، کسری فعلی دقیقاً از کجا جبران میشود؟
پاسخ روشن به همین سؤال میتواند بسیاری از شایعات را از بین ببرد.
───
روسیه هم فعلاً گزینه مطمئنی برای تأمین نیست
نکته جالب اینجاست که در شرایط فعلی، ایران نمیتواند با خیال راحت روی روسیه به عنوان تأمینکننده بنزین حساب کند.
معاون سازمان بهینهسازی انرژی گفته روسیه به دلیل کمبود داخلی صادرات بنزین را محدود کرده است.
از طرف دیگر، گزارشهای اخیر از محدود شدن فروش بنزین در برخی جایگاههای مسکو خبر میدهند.
یعنی دو کشوری که هر دو صادرکننده بزرگ انرژی محسوب میشوند، اکنون با مسئله تأمین فرآورده در بازار داخلی خود مواجهاند.
این اتفاق یک هشدار بزرگتر برای اقتصاد انرژی منطقه است.
───
نتیجه بررسی جستجوگر
ادعای «ایران در شرایط کمبود بنزین، بنزین به روسیه میدهد» تا ۵ شهریور ۱۴۰۵ تأیید نشده است.
هیچ سند معتبر و قابل استنادی که نشان دهد در شرایط فعلی محمولههای بنزین ایران به روسیه صادر میشود، در منابع بررسیشده پیدا نشد.
اما رد این شایعه به معنی رد بحران بنزین نیست.
شواهد موجود نشان میدهد ایران با مجموعهای از مشکلات واقعی روبهروست:
رشد مصرف، محدودیت واردات، برداشت از ذخایر، آسیبپذیری پالایشگاهها و محدود شدن گزینههای وارداتی.
در همین حال، دولت میگوید شبکه توزیع فعلاً پایدار است و حتی میزان توزیع روزانه به ۱۵۰ میلیون لیتر رسیده است.
بنابراین تیتر دقیقتر برای این پرونده این نیست:
«ایران بنزین را به روسیه میدهد.»
بلکه:
«بنزین ایران کجاست؟ دولت کمبود را تکذیب میکند، اما واردات محدود و ذخایر در حال برداشت است؛ شایعه صادرات به روسیه فعلاً بیسند»
و پرسش اصلی جستجوگر همچنان پابرجاست:
اگر واردات محدود شده، مصرف از تولید جلو زده و از ذخایر برداشت میشود، دولت برای تأمین پایدار بنزین در ماههای آینده چه برنامهای دارد؟
این سؤال از خود شایعه مهمتر است.
