بانکها در خدمت اقتصاد یا رقیب اقتصاد؟
وقتی واسطه مالی از مأموریت اصلی خود فاصله میگیرد
پرونده ویژه جستجوگر
این گزارش بر پایه اطلاعات منتشرشده از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، وزارت امور اقتصادی و دارایی، گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس، صورتهای مالی منتشرشده در سامانه کدال و تحلیل تحریریه جستجوگر تهیه شده است.
مقدمه
بانکها ستون فقرات اقتصاد هر کشور هستند. مأموریت اصلی آنها روشن است؛ جمعآوری منابع مالی مردم و هدایت این سرمایهها به سمت تولید، اشتغال، سرمایهگذاری و رونق اقتصادی.
اما در سالهای اخیر، همزمان با تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، تحریمها، نوسانات اقتصادی و افزایش نااطمینانیهای منطقهای، این پرسش بیش از گذشته مطرح شده است که آیا نظام بانکی ایران همچنان مأموریت اصلی خود را دنبال میکند یا بخشی از ظرفیت آن از اقتصاد مولد فاصله گرفته است؟
این پرسش، نه یک اتهام است و نه یک قضاوت؛ بلکه موضوعی است که باید با تکیه بر دادههای رسمی، عملکرد واقعی بانکها و آثار تصمیمهای آنها بر اقتصاد کشور بررسی شود.
اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به بانکهای توسعهگرا نیاز دارد
تولیدکنندگان، شرکتهای دانشبنیان، بنگاههای کوچک و متوسط و حتی خانوارها، امروز بیش از هر زمان دیگری به تأمین مالی نیاز دارند.
در چنین شرایطی، هر تصمیم شبکه بانکی میتواند بر اشتغال، سرمایهگذاری، صادرات و رشد اقتصادی اثر مستقیم بگذارد.
بانک صرفاً یک بنگاه اقتصادی نیست؛ نهادی است که نقش آن در ثبات اقتصادی، فراتر از سودآوری سالانه تعریف میشود.
فاصله میان بانکداری و بنگاهداری
یکی از موضوعاتی که سالهاست از سوی کارشناسان اقتصادی، سیاستگذاران و نهادهای نظارتی مطرح میشود، موضوع بنگاهداری و حجم داراییهای غیرمولد برخی بانکهاست.
بخشی از این داراییها حاصل تملک وثایق، سرمایهگذاریهای گذشته یا وصول مطالبات است و وجود آنها به خودی خود به معنای تخلف نیست؛ اما ادامه نگهداری این داراییها میتواند منابعی را که باید در خدمت تولید و سرمایهگذاری قرار گیرد، برای مدت طولانی از چرخه اقتصاد خارج کند.
اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به گردش سرمایه نیاز دارد و هر میزان افزایش کارایی در تخصیص منابع بانکی میتواند آثار قابل توجهی بر رشد اقتصادی کشور داشته باشد.
مردم از بانکها چه انتظاری دارند؟
انتظار جامعه از بانکها تنها پرداخت تسهیلات نیست.
فعالان اقتصادی و سپردهگذاران انتظار دارند بانکها:
منابع مالی را به سمت فعالیتهای مولد هدایت کنند.
دسترسی بنگاههای کوچک و متوسط به سرمایه در گردش را تسهیل کنند.
فرآیند پرداخت تسهیلات را شفافتر و عادلانهتر سازند.
خدمات بانکداری دیجیتال را توسعه دهند.
در شرایط دشوار اقتصادی، نقش مؤثرتری در حمایت از تولید ایفا کنند.
اعتماد عمومی، بزرگترین سرمایه هر بانک است و این اعتماد زمانی تقویت میشود که عملکرد بانکها برای افکار عمومی شفاف، قابل سنجش و پاسخگو باشد.
تجربه جهانی چه میگوید؟
بررسی تجربه کشورهایی که دورههای بحران بانکی را پشت سر گذاشتهاند نشان میدهد اصلاح نظام بانکی تنها با افزایش سرمایه یا تغییر مقررات محقق نمیشود.
شفافیت مالی، کاهش بنگاهداری، بهبود نظارت، انتشار گزارشهای سلامت بانکها، تقویت اعتبارسنجی و هدایت منابع به سمت تولید، از مهمترین اقداماتی بوده که در بسیاری از کشورها به افزایش اعتماد عمومی و بهبود عملکرد نظام بانکی منجر شده است.
هرچند شرایط اقتصادی ایران ویژگیهای خاص خود را دارد، اما اصل شفافیت و پاسخگویی، تجربهای جهانی و قابل استفاده برای همه نظامهای بانکی است.
مطالبه جستجوگر
تحریریه جستجوگر معتقد است تقویت اعتماد عمومی و افزایش نقش نظام بانکی در رشد اقتصادی، نیازمند اقداماتی عملی و قابل اندازهگیری است.
از این رو، سه مطالبه اصلی جستجوگر عبارت است از:
نخست؛ انتشار منظم شاخصهای سلامت مالی بانکها از سوی نهاد ناظر، شامل کفایت سرمایه، کیفیت داراییها، مطالبات غیرجاری و سایر شاخصهای کلیدی.
دوم؛ ارائه برنامه زمانبندیشده برای کاهش داراییهای غیرمولد و افزایش سهم منابع اختصاصیافته به بخشهای مولد اقتصاد.
سوم؛ انتشار گزارشهای شفاف درباره سهم واقعی هر بانک در تأمین مالی تولید، شرکتهای دانشبنیان، بنگاههای کوچک و متوسط، بخش کشاورزی، صنعت و صادرات.
ارزیابی تحریریه جستجوگر
آنچه رخ داده است
اقتصاد ایران در مرحلهای قرار دارد که نقش نظام بانکی در هدایت منابع مالی، بیش از هر زمان دیگری بر آینده تولید و سرمایهگذاری اثرگذار است.
چرا اهمیت دارد؟
زیرا تصمیمهای شبکه بانکی تنها بر ترازنامه بانکها اثر نمیگذارد؛ بلکه بر اشتغال، رشد اقتصادی، قدرت خرید خانوارها و آینده سرمایهگذاری کشور نیز تأثیر مستقیم دارد.
آنچه جستجوگر پیگیری خواهد کرد
تحریریه جستجوگر در گزارشهای آینده بهصورت مستمر بررسی خواهد کرد:
سهم واقعی بانکها در تأمین مالی تولید.
روند کاهش یا افزایش داراییهای غیرمولد.
وضعیت تسهیلات پرداختی به بنگاههای کوچک و متوسط.
میزان تحقق وعدههای اصلاح نظام بانکی.
آثار سیاستهای جدید بر فعالان اقتصادی و سپردهگذاران.
سخن پایانی
بانکداری، تنها مدیریت منابع مالی نیست؛ مدیریت اعتماد عمومی است.
بانکی که بتواند منابع مردم را با شفافیت، کارآمدی و مسئولیتپذیری به سمت اقتصاد واقعی هدایت کند، نهتنها عملکرد مالی خود را تقویت خواهد کرد، بلکه در رشد تولید، ایجاد اشتغال و افزایش ثبات اقتصادی نیز نقشآفرین خواهد بود.
جستجوگر بر این باور است که عملکرد نظام بانکی باید بر پایه دادههای قابل اندازهگیری، شفافیت و پاسخگویی ارزیابی شود؛ زیرا آینده اقتصاد ایران، بیش از هر چیز، به کیفیت تصمیمهایی وابسته است که امروز در شبکه بانکی کشور اتخاذ میشود.
جستجوگر | خبر، آغاز آگاهی است؛ تحلیل، آغاز مسئولیت.
